– “મનની વાત કરો, મદદ માંગો અને આશા ન છોડો — માનસિક સ્વાસ્થ્યની સંભાળ એ જ સાચી હિંમત.”
ભરૂચ,
આજના સમયમાં યુવાનોમાં વધતું માનસિક તણાવ, ડિપ્રેશન, એકલતા અને આત્મહત્યાના બનાવો ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યા છે.માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને તેની સાથે સંકળાયેલા સામાજિક પૂર્વગ્રહો દૂર કરવાના હેતુથી દર વર્ષે ૧૦ ઑક્ટોબરના રોજ વિશ્વભરમાં વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ (World Mental Health Day) ઉજવવામાં આવે છે.વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) મુજબ, વિશ્વભરમાં ૧૦થી ૧૯ વર્ષની વયના દર સાતમાંથી આશરે એક કિશોર માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાનો સામનો કરે છે.ભારતમાં નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૩માં આત્મહત્યાથી થયેલાં મૃત્યુની સંખ્યા ૧.૭૧ લાખથી વધુ હતી.જ્યારે વિદ્યાર્થીઓનાં આત્મહત્યાથી થયેલાં મૃત્યુની સંખ્યા ૧૩,૮૯૨ નોંધાઈ હતી.આ આંકડા માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ, સમયસર સારવાર અને ભાવનાત્મક સહકારની તાતી જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
આ નિમિત્તે સરકારી ઈજનેરી કોલેજ ભરૂચના સાયકોલોજી સેલ અને નર્મદા કોલેજ ઑફ મેનેજમેન્ટના સાયકોલોજી સેલના સહયોગથી સર્વ હેપ્પીનેસ ફાઉન્ડેશન સાથે મળીને બંને સંસ્થાઓના કેમ્પસ ખાતે વિદ્યાર્થીઓ માટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિ સેમિનારનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
સર્વ હેપ્પીનેસ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક નીતિન ટેલરે આ પ્રસંગે પોતાના જીવનના સંઘર્ષો, ડિપ્રેશનના અનુભવો અને તેમાંથી બહાર આવવાની પ્રેરણાદાયી સફર વિદ્યાર્થીઓ સાથે વહેંચી હતી.તેમણે સમજાવ્યું હતું કે જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવવી એ નિષ્ફળતાની નિશાની નથી.યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ, તબીબી સહાય, પરિવારજનોનો ભાવનાત્મક સહકાર, ધ્યાન, યોગ, આધ્યાત્મિકતા અને નિઃસ્વાર્થ સેવા દ્વારા જીવનમાં ફરી આશા, આત્મવિશ્વાસ અને હેતુ શોધી શકાય છે.
નીતિન ટેલરે વિદ્યાર્થીઓને સંદેશ આપ્યો હતો કે જીવનમાં ગમે તેવી મુશ્કેલી આવે, પરંતુ હિંમત હારવી નહીં. જો સતત ઉદાસી, તણાવ, એકલતા કે નિરાશાનો અનુભવ થાય, તો પોતાની લાગણીઓ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ સાથે વહેંચવી અને જરૂર પડે ત્યારે નિષ્ણાતની મદદ લેવી જોઈએ. મદદ માંગવી નબળાઈ નહીં, પરંતુ હિંમત અને સમજદારીની નિશાની છે.તેમણે જાણીતા અભિનેતા કપિલ શર્મા અને અભિનેત્રી દીપિકા પાદુકોણના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત અનુભવોનો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવ્યું હતું કે સફળતા અને પ્રસિદ્ધિ હોવા છતાં કોઈપણ વ્યક્તિ માનસિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી શકે છે.
પોતાની સમસ્યાઓ અંગે ખુલ્લેઆમ વાત કરવી તથા યોગ્ય તબીબી અને ભાવનાત્મક સહાય મેળવવી અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.સેમિનાર દરમ્યાન નીતિન ટેલરે વિદ્યાર્થીઓ અને ફેકલ્ટી સભ્યોને મનને શાંત કરવા તથા માનસિક તણાવ હળવો કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે તેવી ટૂંકી ધ્યાન (મેડિટેશન) પ્રેક્ટિસ પણ કરાવી હતી. આ પ્રેક્ટિસ દ્વારા તેમણે શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું, વર્તમાન ક્ષણમાં રહેવું અને થોડો સમય પોતાની જાત સાથે વિતાવવાનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું હતું.તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજની ઝડપી જીવનશૈલીમાં અભ્યાસ, કારકિર્દી અને વ્યક્તિગત અપેક્ષાઓના દબાણ વચ્ચે થોડો સમય ધ્યાન અને આત્મચિંતન માટે ફાળવવો જરૂરી છે. નિયમિત ધ્યાન, યોગ અને શ્વાસની સરળ કસરતો મનને આરામ આપવા અને તણાવનો સામનો કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. આ પદ્ધતિઓ યોગ્ય તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી, પરંતુ માનસિક સુખાકારી જાળવવામાં ઉપયોગી પૂરક બની શકે છે.
સેમિનારમાં મોબાઈલ અને સોશ્યલ મીડિયાના અતિશય ઉપયોગની માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી સંભવિત અસરો અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર બીજાની સાથે સતત સરખામણી, સાયબર બુલિંગ, લાઇક્સ અને ફોલોઅર્સની ચિંતા તથા ઊંઘની અનિયમિતતા તણાવમાં વધારો કરી શકે છે.વિદ્યાર્થીઓને ડિજિટલ સંતુલન જાળવવા, નિયમિત કસરત કરવા, યોગ અને ધ્યાન અપનાવવા, પ્રકૃતિ સાથે સમય વિતાવવા તથા પરિવાર અને મિત્રો સાથે ખુલ્લો સંવાદ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. નીતિન ટેલરે જણાવ્યું હતું કે જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ કરવી, સ્વયંસેવક પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાવું અને સમાજસેવા કરવી જીવનમાં હેતુ, સંતોષ અને જોડાણની ભાવના વિકસાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કાર્યક્રમ દરમ્યાન વિદ્યાર્થીઓને પોતાની લાગણીઓ ઓળખવા, વિચારો ખુલ્લેઆમ રજૂ કરવા અને એકબીજાની વાત સહાનુભૂતિપૂર્વક સાંભળવા પ્રોત્સાહિત કરતી ઈન્ટરેક્ટિવ પ્રવૃત્તિઓ યોજવામાં આવી હતી. આ પ્રવૃત્તિઓનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓમાં વિશ્વાસપૂર્ણ સંવાદનું વાતાવરણ ઊભું કરવાનો અને તેઓ પોતાની મુશ્કેલીઓ અંગે મૌન રહેવાને બદલે યોગ્ય વ્યક્તિની મદદ લઈ શકે તેવો આત્મવિશ્વાસ કેળવવાનો હતો.
આ પ્રસંગે નીતિન ટેલરે જણાવ્યું હતું કે “આપણે ૨૧મી સદીમાં જીવીએ છીએ અને ટેક્નોલોજી તથા વિજ્ઞાનમાં સતત પ્રગતિ કરી રહ્યા છીએ, છતાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિશે વાત કરવામાં આજે પણ સંકોચ અનુભવીએ છીએ. શારીરિક બીમારી માટે ડૉક્ટરની મદદ લેવી સ્વાભાવિક છે, તો માનસિક તકલીફ માટે કાઉન્સેલર, મનોવિજ્ઞાની કે મનોચિકિત્સકની મદદ લેવામાં શરમ શા માટે? કોઈ વ્યક્તિ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેને જજ કરવાને બદલે તેની વાત સાંભળીએ, સમજીએ અને જરૂર પડે ત્યારે યોગ્ય નિષ્ણાત સુધી પહોંચવામાં મદદ કરીએ.”તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ડિપ્રેશન અને અન્ય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ માટે યોગ્ય સારવાર, કાઉન્સેલિંગ અને સામાજિક સહકાર અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. દરેક વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે, તેથી નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ યોગ્ય સારવાર લેવી જોઈએ.
કાર્યક્રમનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી, લોકોની વાત સહાનુભૂતિથી સાંભળવી, મદદ માંગવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું અને સમયસર યોગ્ય સારવાર ઉપલબ્ધ કરાવવી એ આપણા સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે.
ચાલો, મૌન નહીં—સંવાદ પસંદ કરીએ. નિંદા નહીં—સમજણ આપીએ. અને એકબીજાનો સાથ આપીને વધુ સ્વસ્થ, સંવેદનશીલ અને ખુશહાલ સમાજનું નિર્માણ કરીએ.
સર્વ હેપ્પીનેસ ફાઉન્ડેશન માનસિક સ્વાસ્થ્ય, યુવા સશક્તિકરણ અને હેતુપૂર્ણ જીવન અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા તથા યુવાનોને સકારાત્મક પરિવર્તન માટે પ્રેરિત કરવા સતત પ્રયત્નશીલ છે.
